Η απεικόνιση της αγάπης ανάμεσα σε άτομα του ίδιου φύλου δεν ήταν πάντα δεδομένη. Σήμερα, ένα λεσβιακό ή ένα gay φιλί μπορεί να θεωρείται απλώς μια ακόμα ρομαντική σκηνή. Όμως, για δεκαετίες, τέτοιες εικόνες ήταν απαγορευμένες, λογοκριμένες ή παρουσιαζόταν με υπαινιγμούς και χλευασμό.
Από τον κινηματογράφο μέχρι τη λογοτεχνία και την τηλεόραση, τα πρώτα LGBTQ+ φιλιά δεν ήταν απλώς στιγμές ρομαντισμού, αλλά πράξεις πολιτικής και κοινωνικής σημασίας.
Πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα gay φιλιά στον παγκόσμιο κινηματογράφο
Ένα από τα πρώτα καταγεγραμμένα ομόφυλα φιλιά στον κινηματογράφο εμφανίζεται στην ταινία Anders als die Andern (1919), μια γερμανική ταινία που ασχολήθηκε ανοιχτά με την ομοφυλοφιλία, κάτι εξαιρετικά τολμηρό για την εποχή.
Ωστόσο, η πορεία δεν ήταν γραμμική. Με την επιβολή του λεγόμενου Hays Code στο Χόλιγουντ, κάθε «σεξουαλική απόκλιση» απαγορεύτηκε πλήρως από τη δεκαετία του ’30 έως τα τέλη του ’60.
Η πραγματική αλλαγή άρχισε να φαίνεται τη δεκαετία του ’70 και του ’80, ενώ η πιο mainstream αποδοχή ήρθε πολύ αργότερα, με ταινίες όπως το Brokeback Mountain και το Blue Is the Warmest Color, που έφεραν την queer ερωτική εμπειρία στο επίκεντρο της αφήγησης. Μάθε περισσότερα για την ταινία Shortbus και την πλοκή που της εξασφάλισε το Βραβείο Κοινού στο 12ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας.
Η ελληνική πραγματικότητα: Κακοήθειες και Σπόντες αντί για Φιλιά
Στον ελληνικό κινηματογράφο, τα πράγματα ήταν ακόμα πιο συγκρατημένα. Για δεκαετίες, η ομοφυλοφιλία παρουσιαζόταν κυρίως μέσα από στερεοτυπικούς χαρακτήρες ή ως κακόγουστο εύκολο χιούμορ.
Ανοιχτές ερωτικές εκφράσεις, όπως ένα φιλί μεταξύ δύο γυναικών ή δύο ανδρών, άργησαν πολύ να εμφανιστούν στις μεγάλες οθόνες. Μόνο τις τελευταίες δύο δεκαετίες βλέπουμε πιο τολμηρές προσεγγίσεις, κυρίως στον ανεξάρτητο κινηματογράφο και σε πιο σύγχρονες παραγωγές.
Η ελληνική κοινωνία, επηρεασμένη από συντηρητικά πρότυπα, καθυστέρησε να αποδεχτεί δημόσια την queer ορατότητα, πράγμα που αντικατοπτρίστηκε ξεκάθαρα και στην τέχνη.
Τηλεόραση: Από το Σοκ στην Κανονικοποίηση
Η τηλεόραση αποτέλεσε ένα ακόμα δύσκολο πεδίο. Ένα από τα πιο γνωστά «πρώτα» gay φιλιά στην παγκόσμια τηλεόραση προβλήθηκε στη σειρά LA Law το 1991, προκαλώντας τεράστιες αντιδράσεις. Αργότερα, σειρές όπως το Buffy the Vampire Slayer και το The L Word έφεραν ανοιχτά τις λεσβιακές σχέσεις στο προσκήνιο, δίνοντας για πρώτη φορά χώρο σε πιο αυθεντικές και πολυδιάστατες απεικονίσεις.
Στην Ελλάδα, αντίστοιχες στιγμές εμφανίστηκαν πολύ πιο αργά και συχνά συνοδεύονταν από τις αντιδράσεις του κοινού και των media, αποδεικνύοντας πόσο «φορτισμένο» παρέμενε το θέμα.
Λογοτεχνία: εκεί που όλα ξεκίνησαν πολύ πιο νωρίς
Σε αντίθεση με τον κινηματογράφο, η λογοτεχνία υπήρξε πιο τολμηρή ήδη από νωρίς. Το μυθιστόρημα The Well of Loneliness της Radclyffe Hall θεωρείται ένα από τα πρώτα έργα που ασχολήθηκαν ανοιχτά με τη λεσβιακή ταυτότητα. Παρόλο που δεν περιέχει explicit σκηνές, το ίδιο το θέμα προκάλεσε λογοκρισία και μια σειρά από αλυσιδωτές απαγορεύσεις, δείχνοντας πόσο απειλητική θεωρούνταν η queer ορατότητα από εκείνα κιόλας τα χρόνια.
Η λογοτεχνία, όμως, είχε πάντα το πλεονέκτημα της «φαντασίας» και έτσι μπορούσε να περάσει πιο εύκολα κάτω από το ραντάρ της λογοκρισίας.
Θέατρο: η πολιτική σκηνή της ορατότητας
Το θέατρο αποτέλεσε έναν από τους πρώτους χώρους όπου η queer εμπειρία μπορούσε να εκφραστεί πιο άμεσα και ζωντανά. Έργα όπως το The Boys in the Band έφεραν για πρώτη φορά gay χαρακτήρες στο προσκήνιο χωρίς φίλτρα.
Στη θεατρική σκηνή, το φιλί δεν ήταν απλώς μια πράξη αντιστασιακού χαρακτήρα, αλλά πολύ περισσότερο μια δήλωση ύπαρξης για τις μειονοτικές ομάδες. Το κοινό δεν μπορούσε να το «αγνοήσει» όπως στον κινηματογράφο, καθώς το θέαμα ήταν εκεί, μπροστά του, ζωντανό.
Σήμερα: Από την κατακραυγή στην κανονικότητα
Η καθυστέρηση στην απεικόνιση gay και λεσβιακών φιλιών δεν ήταν τυχαία. Οφείλεται σε:
- κάθε είδους λογοκρισία και θεσμικούς περιορισμούς
- κοινωνικά ταμπού
- θρησκευτικές επιρροές
- φόβο αντιδράσεων από το κοινό
Για δεκαετίες, η queer επιθυμία θεωρούνταν κάτι που έπρεπε να κρύβεται ή να παρουσιάζεται έμμεσα.
Σήμερα, η εικόνα έχει αλλάξει σημαντικά. Τα LGBTQ+ φιλιά εμφανίζονται πιο συχνά και με λιγότερο φόβο, ενώ οι νέες γενιές τα αντιμετωπίζουν ως κάτι φυσιολογικό και όχι ως ένα ακόμη λόγο αποστροφής προς τα άτομα με διαφορετική ταυτότητα και σεξουαλικό προσανατολισμό.
Ωστόσο, η πλήρης ισότητα στην εκπροσώπηση δεν έχει ακόμη επιτευχθεί, καθώς:
- οι λεσβιακές σχέσεις συχνά φετιχοποιούνται
- οι queer γυναίκες έχουν μικρότερη ορατότητα από τους gay άνδρες
- σε πολλές χώρες εξακολουθούν να υπάρχουν ακόμα σοβαροί περιορισμοί, ενώ σε κάποιες γίνονται βήματα προς τα πίσω.
Για πολλές γυναίκες, το να δουν μια σχέση που μοιάζει στη δική τους πραγματικότητα είναι η πρώτη φορά που νιώθουν ότι «υπάρχουν» και στη δημόσια αφήγηση.
Συμπέρασμα
Από τη λογοκρισία και τη σιωπή μέχρι τη σταδιακή αποδοχή, η πορεία των gay και λεσβιακών φιλιών στην τέχνη είναι βαθιά πολιτική.
Και παρόλο που έχουμε κάνει σημαντικά βήματα, η ορατότητα δεν είναι δεδομένη. Συνεχίζει να διεκδικείται σε κάθε ταινία, σε κάθε σκηνή, σε κάθε ιστορία που επιλέγεται να ειπωθεί με κάθε μέσο και με κάθε ευκαιρία.
