Η συζήτηση γύρω από τα LGBTQ+ δικαιώματα έχει περάσει σε μια νέα φάση τα τελευταία χρόνια, με όλο και περισσότερα κράτη να αναγνωρίζουν το αυτονόητο: το δικαίωμα στη δημιουργία οικογένειας. Η πρόσφατη εξέλιξη στην Ελλάδα, με την ψήφιση του νόμου για την ισότητα στον γάμο το 2024, όπου επιτρέπεται πλέον και η υιοθεσία παιδιών από ομόφυλα ζευγάρια, αποτελεί ένα ιστορικό βήμα.
Όμως, τι ισχύει στον υπόλοιπο κόσμο; Ποιες χώρες έχουν ήδη προχωρήσει και ποιες εξακολουθούν να αποκλείουν τα queer ζευγάρια από το δικαίωμα στην οικογένεια;
Τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα για την queer γονεϊκότητα
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται πλέον στις χώρες που επιτρέπουν την υιοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια, μια εξέλιξη που ήρθε να καλύψει ένα τεράστιο νομικό κενό και να προστατεύσει ήδη υπάρχουσες οικογένειες.
Μέχρι πρόσφατα, τα ομόφυλα ζευγάρια μπορούσαν να αποκτήσουν μόνο περιορισμένα γονεϊκά δικαιώματα, ενώ η πλήρης αναγνώριση της κοινής γονεϊκότητας ήταν ανύπαρκτη. Η αλλαγή αυτή:
- Ενισχύει τη νομική ασφάλεια των παιδιών σε περίπτωση απώλειας του βιολογικού γονέα.
- Αναγνωρίζει ισότιμα τις LGBTQ+ οικογένειες απέναντι στο κράτος.
- Ευθυγραμμίζει την Ελλάδα με τα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα.
Πέρα από τη νομική διάσταση, πρόκειται και για μια κοινωνική αλλαγή που επηρεάζει την ορατότητα και την αποδοχή των queer οικογενειών.
Υιοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια: Σε ποιες χώρες επιτρέπεται πλήρως;
Η πλήρης νομική αναγνώριση εντοπίζεται κυρίως στην Ευρώπη, την Αμερική και την Ωκεανία. Ας δούμε τον χάρτη αναλυτικά.
Ευρώπη
Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν θεσπίσει πλήρη δικαιώματα υιοθεσίας εδώ και χρόνια:
- Ισπανία
- Γαλλία
- Γερμανία
- Ολλανδία (η πρώτη χώρα παγκοσμίως που αναγνώρισε τον γάμο και την υιοθεσία το 2001)
- Σουηδία και Νορβηγία
Αμερική
Στην αμερικανική ήπειρο η πρόοδος είναι εμφανής:
- Καναδάς: Επιτρέπει την πλήρη υιοθεσία σε όλες τις επαρχίες.
- ΗΠΑ: Η υιοθεσία είναι νόμιμη ομοσπονδιακά, αν και στην πράξη υπάρχουν τοπικοί περιορισμοί σε ορισμένες συντηρητικές πολιτείες.
- Λατινική Αμερική: Η Αργεντινή και η Ουρουγουάη ηγούνται ως οι πιο προοδευτικές χώρες της περιοχής.
Ωκεανία
- Αυστραλία
- Νέα Ζηλανδία
Και στις δύο χώρες η υιοθεσία είναι πλήρως αναγνωρισμένη, με παράλληλες πολιτικές κατά των διακρίσεων. Mάθε περισσότερα σχετικά με το νομοθετικό πλαίσιο σε άλλες χώρες στο ειδικό μας άρθρο.
Χώρες με «γκρίζες ζώνες» στα LGBTQ+ δικαιώματα
Σε αρκετές χώρες, τα πράγματα είναι αρκετά πιο σύνθετα για να μπορούν να μπουν σε κουτάκια. Υπάρχουν νομοθεσίες δύο ταχυτήτων όπου:
- Επιτρέπεται μόνο η υιοθεσία παιδιού του/της συντρόφου (step-child adoption).
- Δεν υπάρχει σαφής νομοθεσία, οδηγώντας σε νομικά αδιέξοδα.
- Η πρακτική εφαρμογή από τις αρμόδιες υπηρεσίες διαφέρει από το γράμμα του νόμου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Ιταλία, όπου σε ορισμένες περιπτώσεις επιτρέπεται μόνο το step-child adoption μέσω δικαστικών αποφάσεων, ενώ στην Ιαπωνία υπάρχει εξαιρετικά περιορισμένη νομική αναγνώριση. Παράλληλα, στην Ανατολική Ευρώπη τα δικαιώματα παραμένουν στάσιμα.
Πού απαγορεύεται αυστηρά η υιοθεσία
Σε πολλές χώρες της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και της Ασίας (όπως η Σαουδική Αραβία, το Ιράν και η Νιγηρία), όχι μόνο δεν συζητείται η υιοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια, αλλά η ίδια η ομοφυλοφιλία παραμένει ποινικοποιημένη. Σε αυτά τα κράτη, η δημιουργία queer οικογένειας είναι πρακτικά αδύνατη και θέτει σε άμεσο κίνδυνο την ασφάλεια των ατόμων.
Γιατί η υιοθεσία παραμένει αμφιλεγόμενο ζήτημα
Παρά τη νομική πρόοδο, η συμπερίληψη εξακολουθεί να συναντά αντιδράσεις από συντηρητικούς κύκλους. Ωστόσο, πολυάριθμες επιστημονικές μελέτες από παγκόσμιους ψυχιατρικούς και παιδιατρικούς συλλόγους έχουν αποδείξει εδώ και δεκαετίες ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ομόφυλες οικογένειες:
- Δεν παρουσιάζουν καμία απολύτως διαφορά στην ψυχολογική και γνωστική ανάπτυξη.
- Έχουν παρόμοια ή και υψηλότερα επίπεδα ευημερίας.
- Επωφελούνται από ένα συνειδητά υποστηρικτικό περιβάλλον.
Με άλλα λόγια, το φύλο ή ο σεξουαλικός προσανατολισμός των γονέων δεν καθορίζει την ποιότητα της οικογενειακής ζωής.
Επηρεάζει ο σεξουαλικός προσανατολισμός των γονέων αυτόν των παιδιών;
Ένας από τους πιο επίμονους μύθους γύρω από την queer γονεϊκότητα είναι η ανησυχία ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν με ομόφυλους γονείς θα «επηρεαστούν» ως προς τον δικό τους σεξουαλικό προσανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου.
Η επιστημονική κοινότητα είναι απόλυτα ξεκάθαρη σε αυτό: Ο σεξουαλικός προσανατολισμός δεν μαθαίνεται και δεν «μεταδίδεται».
- Μελέτες δεκαετιών δείχνουν ότι η συντριπτική πλειοψηφία των παιδιών που μεγαλώνουν σε LGBTQ+ οικογένειες ταυτοποιούνται ως ετερόφυλα, σε παρόμοια ποσοστά με τα παιδιά ετερόφυλων ζευγαριών.
- Αυτό που πραγματικά μαθαίνουν τα παιδιά σε αυτές τις οικογένειες είναι η ενσυναίσθηση, η αποδοχή της διαφορετικότητας και η ανοχή.
Τα παιδιά χρειάζονται πρότυπα υγιών σχέσεων, σεβασμού και αγάπης. Όταν αυτά υπάρχουν μέσα στο σπίτι, το φύλο των γονιών δεν παίζει κανέναν ρόλο στην ανάπτυξη της δικής τους ταυτότητας.
Θα καθυστερούν κι άλλο τα ετερόφυλα ζευγάρια στο να υιοθετήσουν παιδάκι;
Με τη νομιμοποίηση της υιοθεσίας από ομόφυλα ζευγάρια στην Ελλάδα, εκφράστηκε συχνά η εξής απορία: «Μήπως τώρα που η δεξαμενή των υποψήφιων γονέων μεγαλώνει, τα ετερόφυλα ζευγάρια θα καθυστερούν περισσότερο να βρουν παιδί;»
Αυτή η ανησυχία πηγάζει από μια θεμελιώδη παρανόηση για το πώς λειτουργεί η υιοθεσία. Ο σκοπός της υιοθεσίας δεν είναι να βρεθεί παιδί για κάθε ζευγάρι, αλλά να βρεθεί η κατάλληλη οικογένεια για κάθε παιδί που το έχει ανάγκη.
Το άνοιγμα της διαδικασίας στα ομόφυλα ζευγάρια δεν δημιουργεί «ανταγωνισμό», αλλά ένα ευρύτερο δίκτυο ασφαλείας για τα παιδιά. Ειδικά για παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας, παιδιά με προβλήματα υγείας ή αδερφάκια —τα οποία συχνά παραμένουν στα ιδρύματα για χρόνια επειδή δεν βρίσκουν εύκολα θετούς γονείς— η αύξηση των υποψήφιων γονέων είναι σωτήρια.
Παραμένει χρονοβόρα η διαδικασία στην Ελλάδα;
Η αλήθεια είναι πως η διαδικασία της υιοθεσίας στην Ελλάδα παραμένει μια απαιτητική διαδρομή. Παρά τις προσπάθειες ψηφιοποίησης (όπως το σύστημα AnyNet), εξακολουθεί να απαιτεί χρόνο. Αυτό, όμως, δεν οφείλεται στη συμμετοχή των ομόφυλων ζευγαριών. Οφείλεται σε τρεις κύριους λόγους:
- Αυστηροί έλεγχοι: Το κράτος οφείλει να κάνει εξονυχιστικούς ελέγχους (κοινωνικές έρευνες, ψυχολογικές αξιολογήσεις) για να διασφαλίσει το υπέρτατο συμφέρον του παιδιού.
- Γραφειοκρατία των ιδρυμάτων: Οι νομικές διαδικασίες αποδέσμευσης των παιδιών από τις βιολογικές τους οικογένειες συχνά καθυστερούν.
- Ζήτηση για βρέφη: Η μεγάλη αναμονή αφορά κυρίως ζευγάρια που επιθυμούν αποκλειστικά υγιή βρέφη, τα οποία είναι αριθμητικά πολύ λιγότερα από τα μεγαλύτερα παιδιά που φιλοξενούνται σε δομές.
Συνεπώς, το δικαίωμα των ομόφυλων ζευγαριών στην υιοθεσία δεν «παίρνει τη σειρά» κανενός. Αντιθέτως, πολλαπλασιάζει τις ευκαιρίες για να αδειάσουν τα ιδρύματα παιδικής προστασίας.
Τι σημαίνει η νέα εξέλιξη για το μέλλον
Η ένταξη της Ελλάδας στον χάρτη των χωρών που επιτρέπουν την υιοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια είναι μια τεράστια νίκη, αλλά δεν είναι το τέλος της διαδρομής. Η ουσιαστική ισότητα δεν εξαντλείται στα νομοσχέδια. Αφορά:
- Την κοινωνική αποδοχή στα σχολεία και τις δημόσιες υπηρεσίες.
- Την καθημερινή, ανεμπόδιστη εμπειρία των οικογενειών.
- Την απόλυτη προστασία από ομοφοβικές διακρίσεις.
Καθώς όλο και περισσότερες χώρες προχωρούν προς το φως, γίνεται σαφές ότι η έννοια της οικογένειας εξελίσσεται. Και το πιο σημαντικό συμπέρασμα δεν είναι άλλο από το ότι η οικογένεια δεν ορίζεται από το φύλο των γονέων, αλλά από την αγάπη, τη φροντίδα και την ασφάλεια που προσφέρει.
