Για δεκαετίες, η ιστορία των λεσβιών στον κινηματογράφο υπήρχε συχνά περισσότερο μέσα από την απουσία παρά μέσα από την παρουσία τους. Οι γυναίκες που αγαπούσαν γυναίκες εμφανίζονταν σπάνια στην οθόνη, ενώ όταν γινόταν αυτό, η ίδια η επιθυμία τους μπορούσε να παρουσιαστεί ως πρόβλημα, σκάνδαλο ή απλώς ως μια ιστορία που έπρεπε να μείνει υπαινικτική.
Η Barbara Hammer αποφάσισε να κάνει ακριβώς το αντίθετο. Η ζωή και το έργο της βρίσκονται στο επίκεντρο του νέου ντοκιμαντέρ «Barbara Forever», σε σκηνοθεσία της Brydie O’Connor. Η ταινία έκανε πρεμιέρα στο Sundance Film Festival 2026 στο διαγωνιστικό τμήμα U.S. Documentary και απέσπασε το Jonathan Oppenheim Editing Award. Αργότερα κέρδισε και το Teddy Award Καλύτερου Ντοκιμαντέρ στο Berlinale. Δεν πρόκειται όμως απλώς για ακόμη μία βιογραφική ταινία. Είναι μια προσπάθεια να αποκατασταθεί η θέση μιας λεσβίας καλλιτέχνιδας στην ιστορία του κινηματογράφου.
Ποια ήταν η Barbara Hammer;
Η Hammer υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές του αμερικανικού πειραματικού και queer κινηματογράφου. Από τη δεκαετία του 1970 άρχισε να δημιουργεί ταινίες που έβαζαν στο επίκεντρο το γυναικείο σώμα, τη λεσβιακή επιθυμία, την οικειότητα και την καθημερινότητα των queer γυναικών.
Το ιδιαίτερο στοιχείο της δουλειάς της ήταν ότι δεν αντιμετώπιζε τη λεσβιακή εμπειρία ως κάτι που έπρεπε να εξηγηθεί σε ένα ετεροφυλόφιλο κοινό. Την κατέγραφε όπως τη βίωνε. Η Hammer χρησιμοποίησε το ίδιο της το σώμα, τις σχέσεις της και την κοινότητά της ως υλικό κινηματογραφικής δημιουργίας. Το Sundance αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια της καριέρας της δημιούργησε περισσότερες από 80 ταινίες, ενώ άλλες πηγές καταγράφουν ακόμη μεγαλύτερο αριθμό έργων. Με άλλα λόγια, δεν έκανε απλώς ταινίες για λεσβίες. Δημιούργησε έναν κινηματογράφο μέσα από τον οποίο οι λεσβίες μπορούσαν να δουν τον εαυτό τους ως υποκείμενο και όχι ως περιθωριακό χαρακτήρα.
Το «Barbara Forever» δεν είναι μια συμβατική βιογραφία
Η Brydie O’Connor δεν επέλεξε να αφηγηθεί τη ζωή της Hammer με τον κλασικό τρόπο: παιδικά χρόνια, σπουδές, καριέρα, επιτυχίες, θάνατος. Αντίθετα, χρησιμοποιεί το τεράστιο προσωπικό και καλλιτεχνικό αρχείο της Hammer για να δημιουργήσει ένα κινηματογραφικό πορτρέτο που μοιάζει περισσότερο με ψηφιδωτό μνήμης.
Ακούμε τη φωνή της Hammer μέσα από παλιές ηχογραφήσεις και ημερολόγια, ενώ το υλικό της συνδυάζεται με εικόνες από την προσωπική της ζωή, τις ταινίες της και τη σχέση της με τη σύντροφό της, Florrie Burke. Αυτό επιτρέπει στην ίδια τη Hammer να παραμένει παρούσα μέσα στην ταινία. Δεν βλέπουμε απλώς μια σκηνοθέτρια μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου. Ακούμε τη δική της φωνή να επιστρέφει από το αρχείο.
Γιατί η λεσβιακή ορατότητα ήταν τόσο σημαντική για εκείνη;
Η Hammer ενδιαφερόταν βαθιά για το ποιος γράφει την ιστορία και ποιος μένει έξω από αυτήν. Η σκηνοθέτιδα Brydie O’Connor εξηγεί ότι η Hammer προσπάθησε ουσιαστικά να δημιουργήσει ένα κινηματογραφικό αρχείο της λεσβιακής ζωής σε μια εποχή κατά την οποία αυτή η ιστορία παρέμενε σε μεγάλο βαθμό αόρατη. Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της κληρονομιάς της.
Σήμερα μπορούμε να παρακολουθούμε λεσβιακές ιστορίες σε κινηματογράφους και streaming πλατφόρμες. Μπορούμε να βλέπουμε γυναίκες να ερωτεύονται γυναίκες χωρίς απαραίτητα η σεξουαλικότητά τους να αποτελεί το κεντρικό «πρόβλημα» της ιστορίας. Για την Hammer, όμως, αυτή η ορατότητα δεν ήταν δεδομένη.
Από την επιθυμία μέχρι την ασθένεια
Ένα από τα στοιχεία που κάνει το ντοκιμαντέρ ιδιαίτερα προσωπικό είναι ότι δεν περιορίζεται στην καλλιτεχνική περίοδο της Hammer. Η ίδια συνέχισε να χρησιμοποιεί την κάμερα ακόμη και όταν αντιμετώπισε καρκίνο των ωοθηκών. Το σώμα της, που είχε αποτελέσει αντικείμενο εξερεύνησης στις προηγούμενες ταινίες της, έγινε ξανά μέρος της κινηματογραφικής της γλώσσας. Ακτινογραφίες και ιατρικές εικόνες μετατρέπονται σε υλικό μέσα από το οποίο η Hammer εξετάζει τη θνητότητα, την ασθένεια και τη σχέση με το ίδιο το σώμα. Έτσι, η ταινία δεν παρουσιάζει τη λεσβιακή ταυτότητα ως ένα απομονωμένο κομμάτι της ζωής της. Η επιθυμία, η ηλικία, η αγάπη, η ασθένεια, η πολιτική και η τέχνη συνυπάρχουν. Μπορείς να μάθεις περισσότερα για τη γυναικεία απελευθέρωση και την ταινία "Λεσβία" του Κώστα Μαζάνη στο σχετικό μας άρθρο.
Η Hammer πέθανε, αλλά η ιστορία της συνεχίζεται
Η Barbara Hammer πέθανε το 2019 σε ηλικία 79 ετών. Η σχέση της με τη Florrie Burke διήρκεσε 31 χρόνια, σύμφωνα με το National Gallery of Art. Το γεγονός ότι το 2026 μια νέα κινηματογραφίστρια αφιερώνει ένα ολόκληρο μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ στη ζωή και το έργο της δείχνει κάτι σημαντικό: η queer κινηματογραφική ιστορία δεν τελειώνει όταν πεθαίνουν οι δημιουργοί της.
Αντίθετα, μπορεί να ξαναβρεθεί, να αρχειοθετηθεί και να αποκτήσει νέους θεατές. Και το «Barbara Forever» έρχεται ακριβώς σε αυτή τη συγκυρία. Η ταινία έχει ήδη παρουσιαστεί σε σημαντικά φεστιβάλ, ενώ το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης την έχει εντάξει στο πρόγραμμά του, χαρακτηρίζοντάς την ένα πορτρέτο της πρωτοπόρου λεσβίας φεμινίστριας καλλιτέχνιδας και κινηματογραφίστριας.
Δεν είναι μόνο μια ταινία για μια λεσβία κινηματογραφίστρια
Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον του Barbara Forever βρίσκεται ίσως στο γεγονός ότι μας αναγκάζει να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει κινηματογραφική ιστορία.
- Ποιοι δημιουργοί θεωρούνται «σημαντικοί»;
- Ποιες ιστορίες διασώζονται;
- Ποια έργα διδάσκονται, προβάλλονται και αρχειοθετούνται;
- Και πόσες ιστορίες γυναικών και queer ανθρώπων χάθηκαν επειδή κανείς δεν θεώρησε ότι άξιζε να καταγραφούν;
Η Barbara Hammer προσπάθησε να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα πριν ακόμη γίνουν mainstream συζήτηση. Η κάμερά της δεν ήταν απλώς ένα εργαλείο τέχνης. Ήταν ένας τρόπος να πει: ήμασταν εδώ.
Και το «Barbara Forever» κάνει κάτι ακόμη πιο σημαντικό: παίρνει αυτή την παλιά δήλωση και τη μεταφέρει σε μια νέα γενιά. Γιατί η λεσβιακή ιστορία δεν είναι μόνο αυτό που θυμόμαστε. Είναι και αυτό που επιλέγουμε να μη ξεχάσουμε.
